Tikje Anders

Op het e-mailforum Visuelebeperking las ik dat het Verzetsmuseum In Amsterdam in 2025 toegankelijke rondleidingen organiseerde bij de tijdelijke tentoonstelling Josephine Baker ‘Een leven vol verzet’. Samen met een paar vriendinnen gaf ik me op. Hieronder lees je mijn impressie van de rondleiding op vrijdag 24 oktober 2025.

Vooraf

Mijn vriendin Ria begeleidde mij deze dag. Samen met Hedda, die werd begeleid door haar vriendin Marieke, en Lindsey, die begeleiding had van Loes – de tante van mijn partner – maakten we er een echt museumdagje van.
In de ochtend volgden we in het Verzetsmuseum een rondleiding met een gids door de vaste tentoonstelling. Je leest hier hoe die rondleiding verliep.
Na de lunch ging Loes naar huis en bleven we met z’n vijven over voor de rondleiding bij de tijdelijke tentoonstelling over Josephine Baker.
Deze tentoonstelling was te zien vanaf 21 april 2025 tot en met 11 januari 2026. Josephine Baker (1906-1975) was een veelzijdige en invloedrijke vrouw: ze was danseres, zangeres en actrice, verwierf internationale bekendheid en was de eerste zwarte superster. Tijdens WO II zat ze bij het verzet. Ze werd een belangrijk symbool in de strijd tegen ongelijkheid en racisme. Het verhaal van deze bijzondere vrouw maakte me nieuwsgierig – hier wilde ik graag meer over weten.

Ontvangst

Om 14.00 uur starten we met de rondleiding. Onze gids is Mirjam. Er lopen twee mensen van het museum mee om te zien hoe de rondleiding gegeven wordt. Omdat dit een algemene rondleiding is, is ons groepje van vijf niet de enige. Een visueel beperkte vrouw en haar man doen ook mee aan deze rondleiding.
Mirjam vraagt waaraan wij denken bij Josephine Baker. De meesten kennen haar als zangeres en danseres. Één iemand weet dat ze in het verzet had gezeten. Ik moest bij de aankondiging van de rondleiding meteen denken aan een foto uit 1928 die hangt in de tijdelijke tentoonstelling ‘Voorbij de foto’ in het Zuiderzeemuseum. Daarop zie je Josephine, in Volendammer klederdracht en met klompen aan, die aan kinderen de charleston leert. Josephine tilt haar lange rok op tot op de knie, wat verontwaardiging oproep bij de omstanders.

Jeugd

Josephine Baker werd in 1906 geboren in Saint Louis (Missouri) als Freda Josephine McDonald, in een periode waarin rassenscheiding en discriminatie het dagelijks leven bepaalden. In veel delen van de Verenigde Staten golden strikte, ongeschreven regels: zo mochten mensen van kleur witte mensen niet aankijken op straat en werden geacht ruimte te maken op straat als er een blank persoon aankwam.
Josephine groeide op in zware armoede. Haar moeder werkte als wasvrouw. Josephine ging op haar 7e van school om te werken bij witte gezinnen, o.m. als dienstmeisje en kinderoppas.
Op zoek naar een uitweg uit dit harde bestaan trouwde ze in 1919, pas 13 jaar, met Willie Wells. Ze vertelde hem dat ze zwanger was, maar dat was een leugen. Het huwelijk hield geen stand en de twee gingen al snel uit elkaar.
Kort daarna vond Josephine werk als kostuummaker bij een Afro-Amerikaanse dansgroep, de Dixie Steppers. Toen er iemand uitviel, mocht zij invallen. Op het podium viel ze op, niet zozeer omdat ze technisch de beste danseres of zangeres was, maar door haar uitstraling, présence en speelse verleidelijkheid. Ze wist moeiteloos alle aandacht naar zich toe te trekken.
Mirjam wijst op haar jasje, geïnspireerd op de stijl van Josephine Baker, speciaal voor deze gelegenheid geleend van een collega. Het is versierd met lovertjes en veren. In een vitrine staat een outfit die Josephine heeft gedragen: ook rijk gedecoreerd met veren.

 

 

Naar New York

We lopen verder en blijven staan bij een grote foto die een nieuw hoofdstuk in Josephines leven markeert: haar vertrek naar New York. Ze droomde ervan door te breken op Broadway in de musical Shuffle Along, maar dat bleek allesbehalve eenvoudig. Keer op keer werd ze afgewezen. Soms was ze volgens de makers te licht, dan weer te donker; te dik of juist te dun; te groot of juist te klein. Wie men ook zocht, zij leek nooit precies te passen binnen de rol.
Op haar 15e, in 1921, trouwde Josephine opnieuw, dit keer met William Howard Baker. Zijn achternaam zou ze haar hele leven blijven gebruiken als artiestennaam, ook nadat het huwelijk strandde.
In 1922 kreeg ze toch een klein rolletje in Shuffle Along. Op het toneel viel ze meteen op door haar expressieve gezichtsuitdrukkingen, haar gevoel voor timing en haar humor. Langzaam maar zeker kreeg ze meer ruimte en aandacht binnen de voorstelling.
Shuffle Along was in meerdere opzichten bijzonder. Het was een van de eerste grote Broadway-successen die volledig werd gedragen door zwarte componisten, schrijvers en performers. Tegelijkertijd bevatte de musical elementen die we nu als stereotiep of karikaturaal zouden bestempelen.
De voorstelling kwam voort uit de minstrelshows, een in die tijd populair maar problematisch genre. In zulke shows werden zwarte mensen neergezet op een vernederende en lachwekkende manier. Vaak speelden witte acteurs deze rollen in blackface: zwart geschminkt, met overdreven rode lippen en overdreven dom gedrag, bedoeld om het publiek aan het lachen te maken.
Mirjam laat ons een fragment uit Shuffle Along horen, waardoor die wereld van het vroege Broadway even tot leven komt.
Daarna kreeg Josephine rollen in diverse shows.

Naar Frankrijk

We lopen een stukje verder. In 1925 veranderde alles voor Josephine. Ze werd opgemerkt door Caroline Dudley Reagan, een Amerikaanse societyvrouw en de echtgenote van de Amerikaanse ambassadeur in Frankrijk. Zij nodigde Josephine uit naar Parijs te komen voor een nieuwe voorstelling. Dat bleek het begin van haar grote doorbraak, met haar optreden in La Revue Nègre.
In de slotact verscheen Josephine samen met een man bijna naakt op het podium, slechts omringd door rode en blauwe veren. Ze danste wild en energiek op jazzmuziek. De reacties in de pers waren vaak ronduit racistisch: ze spraken over ‘beestachtig’, ‘lillend vlees’ en vergeleken haar met een giraffe. Josephine keerde deze beeldvorming om en zette haar stereotypen bewust in. In de roaring ‘20s bestond in Parijs een sterke fascinatie voor het ‘exotische’ en het ‘vreemde’, zichtbaar in kunst, mode en cultuur. Extreme hypes en trends volgden elkaar in hoog tempo op, en Josephine speelde daar slim op in.
Een van haar bekendste kostuums was het bananenrokje, wat ze droeg in Danse Sauvage. Mirjam laat een goedkope plastic versie uit een feestwinkel rondgaan: een koord met daaraan bananen. Josephines originele rok was gemaakt van stof. Het kostuum was denigrerend bedoeld; bananen werden geassocieerd met apen, jungle en primitieve clichés. Josephine maakte dit beeld echter belachelijk door het te overdrijven en zich het stereotype toe te eigenen. Ze trok gekke bekken en keek scheel.
Mirjam beschrijft haar uiterlijk: Josephine droeg haar haar kort en strak tegen het hoofd, met een kenmerkende krul op haar voorhoofd. We mogen een voelafbeelding van haar gezicht verkennen. Daarop kijkt ze scheel. Dat deed ze bewust, als een vorm van mimiek en zelfspot. Ze nam het beeld dat anderen van haar hadden niet serieus, maar gebruikte het als onderdeel van haar act.

 

 

Ik vraag of Josephine heel donker was. Mirjam corrigeert dat beeld. Josephine had een lichtere huidskleur en vertelde wisselende verhalen over de afkomst van haar vader. Ze had mogelijk Native American voorouders, maar daarover bestaat geen volledige zekerheid.
Haar populariteit groeide explosief. Ze werd zó beroemd dat er producten op de markt kwamen waarmee mensen eruit konden zien zoals zij. Josephine was sterk bezig met haar imago en begreep marketing als geen ander. Zo liep ze in Parijs rond met een cheeta aan een riem, puur als publiciteitsstunt.
Het voelobject komt bij mij terecht. Ik houd het reliëf tegen de muur om het goed te kunnen verkennen met twee handen. Het stelt een vrouwengezicht voor met grote oorbellen. De krul in het haar en de schele ogen zijn duidelijk voelbaar.

Charleston

Daarna leert Mirjam ons enkele passen van de charleston. Je zet je voeten iets wijder dan heupbreedte, zakt door je knieën en legt je handen op je knieën. Vervolgens bewegen je knieën steeds naar buiten en weer naar elkaar toe. Telkens wanneer je knieën elkaar raken, wisselen je handen van knie. Zo kruis en ontkruis je je armen voortdurend. Op muziek proberen we het uit. Hedda doet fanatiek mee. Het blijkt lastiger dan gedacht; mijn coördinatie laat me in de steek. Mirjam legt uit dat de charleston een snelle dans is, vol variatie, kleine pasjes en bewegingen van handen en voeten. Zo zijn er looppasjes waarbij je voeten van buiten naar binnen bewegen, en passen waarbij je hiel richting je hand gaat. Het is een energieke en speelse dans. Op die foto in het Zuiderzeemuseum is te zien hoe Josephine tijdens de dans haar been hoog opschopt.

Geliefd en verguisd

Veel kunstenaars lieten zich door haar inspireren. Zo maakte Alexander Calder, later beroemd om zijn mobiles, een ijzerdraadsculptuur van Josephine Baker. Mirjam heeft een voelafbeelding bij zich. Ik mag als eerste voelen. Het beeld stelt een staande vrouw voor. De armen en benen zijn dun, terwijl heupen en borsten juist worden benadrukt met ronde vormen. Ook de grote oorbellen vallen meteen op. Het beeld heeft geen haar, maar wel een mond. Het is duidelijk welke van haar vormen hem het meest aanspraken.
Josephine groeide uit tot de meest gefotografeerde vrouw van kleur van haar tijd.
In Parijs maakte ze het helemaal. Na haar debuut in La Revue Nègre praatte de stad over niets anders. Ze kreeg in korte tijd enorme roem, opende een nachtclub, begon chansons te zingen en te acteren in films. Ze trad door heel Europa op, waaronder in Nederland.
Tijdens haar Europese tournees ontstond het beeld dat ik van haar ken: Josephine die de charleston danst in streekdracht en op klompen. Niet overal werd dat gewaardeerd. Er klonk kritiek dat ze vulgair en ordinair was. In Duitsland waren de reacties uitgesproken racistisch. In de tentoonstelling hangt een spotprent, waarvan een voelafbeelding is gemaakt. Mirjam geeft die door. Links staat een naakte Josephine afgebeeld met een bananenrokje om en een BH van bananen aan. Ze kijkt verschrikt om. In het midden wijst een Duitse man met een punthelm beschuldigend naar haar. Achter hem staat een dikke man met bolhoed en een bijbel, die vermanend zijn vinger heft. Boven de afbeelding staat: ‘Josephine Baker in München’.

Française

In 1937 trouwde ze met haar derde echtgenoot, de Franse, Joodse Jean Lion. Door dit huwelijk kreeg ze de Franse nationaliteit. Ook dit huwelijk hield geen stand en in 1940 scheidden ze.
We staan al een tijdje en iemand vraagt om een krukje. Als dat wordt gehaald, besluit ik er ook om een te vragen.
Mirjam laat een lied van Josephine horen, haar lijflied: J’ai deux amours, mon pays et Paris — Ik heb twee liefdes, mijn vaderland en Parijs. Ze zingt het met een warme, mooie stem. Het lied verwoordt precies haar gevoel. In Amerika had ze het zwaar: ze mocht er optreden, maar werd nooit echt omarmd. Parijs daarentegen werd haar stad. Niet heel Europa sloot haar in de armen, maar Parijs deed dat wel — en Josephine koos onmiskenbaar voor die liefde.

Verzetsstrijdster

We lopen een stukje verder en komen bij een indrukwekkende foto van Josephine Baker in militaire outfit. Ik neem plaats op een krukje en luister.
Toen Duitsland in 1939 Polen binnenviel, werd duidelijk dat een grote oorlog onvermijdelijk was. Josephine werd benaderd om voor het Franse verzet te werken. Ze werd informant en later spion. Juist omdat niemand haar als zodanig zag, was ze daarvoor geschikt: ze viel niet op in de wereld waarin zij zich bewoog.

Italië

De Franse inlichtingendienst waarvoor zij werkte heette het Deuxième Bureau. Een van de sleutelfiguren daarin was captain Fox (echte naam Jacques Abtey). Hij bezocht Josephine in Parijs om te peilen of zij bereid én geschikt was informatie te verzamelen. In het begin vertrouwde hij haar niet volledig en besloot haar te testen. Hij vroeg haar te achterhalen welke kant Italië ging kiezen. Op dat moment was onduidelijk of Italië zich bij Duitsland ging aansluiten. Hij had daar al informatie over, maar wilde zien of zij met dezelfde informatie zou komen.
Josephine bewoog zich gemakkelijk in diplomatieke en sociale kringen. Ze bezocht feesten op ambassades, knoopte praatjes aan en luisterde goed. Ze wist te achterhalen dat Italië inderdaad naar Duitsland neigde en speelde die informatie door. Daarmee won ze het vertrouwen van Abtey. De twee werkten jaren samen en kregen een relatie.

Frankrijk

Na de Duitse inval in juni 1940 werd Frankrijk in twee delen opgesplitst. Het noordwesten, met Parijs, kwam onder directe Duitse bezetting te staan. Het zuiden werd bestuurd door het zogenoemde Vichy-Frankrijk, o.l.v. maarschalk Philippe Pétain (hij was de premier van Frankrijk tijdens de inval). Het zuiden collaboreerde, en werkte samen met nazi-Duitsland. Vanuit Londen leidde Charles de Gaulle het Vrije Frankrijk en riep hij op tot verzet.
Josephine kon en wilde niet langer in Parijs blijven wonen of optreden. Ze verhuisde naar de Dordogne, waar ze het renaissance kasteel Les Milandes kocht. Het kasteel heeft leistenendaken, veel houtwerk en grote ramen.
Josephine hielp o.m. haar Franse ex-man en andere mensen te ontsnappen uit bezet gebied en liet ze op het kasteel onderduiken.
Op een gegeven moment meldde zich een jonge man met belangrijke informatie voor het verzet. Eerder werd hij niet vertrouwd, maar later bleek dat hij waardevolle gegevens had voor De Gaulle en de geallieerden. Er werd een plan bedacht om deze informatie naar Londen te krijgen. Dat was ingewikkeld, omdat meerdere landsgrenzen moesten worden gepasseerd waar streng werd gecontroleerd.
Josephine gebruikte haar bekendheid in haar voordeel. Ze scheef informatie met onzichtbare inkt op bladmuziek. Bij grenscontroles durfden gewone soldaten haar bagage niet te doorzoeken: wie controleert nu de koffers van de beroemde Josephine Baker? Zo wist ze de informatie uiteindelijk via Portugal veilig door te spelen. Lindsey merkt op hoe ongelooflijk moedig dit allemaal is geweest.
Josephine reisde nooit alleen. Ze nam altijd een hele entourage mee met de trein, soms zelfs haar huisdieren, zoals haar aapjes. Dat versterkte haar imago van excentrieke ster en hielp haar ongehinderd te reizen.

Marokko

Josephine vertrok uiteindelijk uit Frankrijk en ging naar Marokko, waar ze doorging met haar verzetswerk. Ze legde contacten met invloedrijke mensen die dicht bij de macht stonden. Met haar charme, faam en sociale vaardigheden wist ze deuren te openen die voor anderen gesloten bleven.
Josephine had een sterke kinderwens. Tijdens een medisch onderzoek naar haar vruchtbaarheid ging het ernstig mis en kreeg ze een zware buikontsteking. Ze lag bijna twee jaar in het ziekenhuis in Marrakesh. Haar buik ging meer dan 36 keer open. Zelfs toen bleef ze actief: verzetsmensen en spionnen wisselden bij haar ziekbed informatie uit onder het mom van ziekenbezoek.

Amerika

Na de Japanse aanval op Pearl Harbor op 7 december 1941 deed de VS mee aan WO II. Vanaf dat moment trad Josephine op voor geallieerde soldaten.

Onderscheidingen

Na WO II werd Josephine door Frankrijk onderscheiden voor haar verzetswerk. Dat is extra bijzonder, omdat Frankrijk terughoudend was met het uitreiken van verzetsonderscheidingen. Ze ontving o.a. de Croix de Guerre en het Légion d’Honneur (=Legioen van eer).
Mirjam laat ons een voelafbeelding zien van Josephine met haar onderscheidingen. Ze staat rechtop in de houding, met haar rechterhand aan haar voorhoofd. Ze draagt haar Franse luchtmacht uniform. Met haar bril, handschoenen en pet komt ze serieus over. Op haar borst hangen meerdere medailles.
Een Frans verzetskruis is er helaas niet om te voelen, maar Mirjam geeft wel een Nederlands Verzetskruis door. Ook interessant. Op het kruis staat een brandende fakkel en in het midden de tekst ‘De Tyrannie Verdrijven’. In het kruis zijn de kleuren van de Nederlandse vlag te zien en wat oranje.

 

 

Regenbooggezin

Na WO II vond Josephine een nieuwe liefde. In 1947 trouwde ze met haar vierde echtgenoot Jo Bouillon, een Franse orkestleider. Hij kwam bij haar wonen op het kasteel.

 

 

Josephine wilde een groot gezin, maar kon geen kinderen meer krijgen. Daarom besloten ze te adopteren. Voor Josephine paste dit perfect bij haar idealen: ze had zelf racisme ervaren en WO II overleefd, een periode waarin mensen werden buitengesloten. Ze wilde laten zien dat mensen in vrede met elkaar konden samenleven, ongeacht hun afkomst of religie. Daarom adopteerden ze kinderen uit verschillende delen van de wereld, met hun eigen geloof. In eerste instantie spraken ze af dat ze vijf kinderen zouden adopteren. Uiteindelijk werden het er twaalf. Tien jongens en twee meisjes. Ze kwamen o.a. uit Japan, Algerije, Colombia, Finland en Frankrijk, en ze hadden vijf verschillende religies.
De eerste twee kinderen kwamen uit Japan. In 1954 bezocht ze daar een weeshuis van een vriendin, waar ze één jongetje zou adopteren. Dat werden er twee. Dit overlegde ze niet met haar man.

 

 

We lopen naar de hoek waar het over haar gezin gaat. We passeren een vitrine met het boek La tribu arc-en-ciel (=De Regenboogkinderen) dat Josephine in 1957 publiceerde. Het verhaal gaat over een zwart kippetje dat zich nergens thuis voelt, totdat het terechtkomt op een paradijselijk kasteel vol kinderen uit verschillende landen die vrolijk samenleven.
We gaan weer zitten.
Het kasteel werd bijna een attractiepark. Er kwamen een hotel en een zwembad, en toeristen kwamen langs om haar en haar gezin te bekijken. Josephine wilde het liefst stoppen met optreden, maar het kasteel kostte zoveel geld dat ze moest blijven toeren. Haar man zorgde ondertussen voor de kinderen. Vaak nam Josephine na een tournee een kind mee naar huis. Soms, als ze één kind zou adopteren, nam ze er zonder overleg met haar man twee mee.
In 1957 gingen Josephine en haar man uit elkaar.
Josephine was gul met geld; ze gaf het uit als water. In de jaren ‘60 bleken de kosten van het kasteel te hoog. Er kwamen minder bezoekers en Josephine had minder optredens, waardoor het financieel steeds moeilijker werd. Het landgoed werd uiteindelijk failliet verklaard.
Ze moest in 1969 het kasteel verlaten. Het werd verkocht.

Amerikaanse burgerrechtenbeweging

Josephine was een wereldverbeteraar. Dat kwam niet alleen naar voren in haar verzetswerk, maar in de jaren ‘60 ook in haar inzet voor gelijke rechten in de VS. In 1951 reisde ze met haar toenmalige man terug naar Amerika om met een tour geld te verdienen voor haar regenbooggezin. Daar werd ze opnieuw geconfronteerd met racisme. In hotels en restaurants werd ze geweigerd en ze merkte hoe diep de discriminatie in de Amerikaanse samenleving zat. Ze sprak zich daartegen uit.
Ze raakte betrokken bij de acties van de National Association For the Advancement of Colored People (NAACP), een organisatie die zich inzet voor gelijke rechten en het beëindigen van rassenscheiding.
Met haar activisme trok ze de aandacht van de FBI. Die bestempelde haar o.a. als communistisch. Ze lieten haar surveilleren en werkten haar tegen. Uiteindelijk werd ze zelfs tegengewerkt bij reizen naar de VS.
Op 28 augustus 1963 nam Josephine deel aan de March on Washington for Jobs and Freedom, een grote demonstratie in Washington D.C. Dit was een van de belangrijkste bijeenkomsten van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging, waar Martin Luther King zijn beroemde ‘I Have a Dream’-toespraak gaf. Er waren meer dan 200.000 mensen aanwezig. Josephine sprak op het podium. Hoewel ze het land niet in mocht, wist zij met hulp van een van de Kennedys toch toestemming te krijgen. Het was een indrukwekkende bijeenkomst en het was een mijlpaal die de aandacht vestigde op het harde, dagelijkse onrecht voor Afro Amerikanen.
Mirjam laat ons een fragment horen van haar mooie toespraak.
Een jaar later, in 1964, werd de Civil Rights Act aangenomen. Deze wet verbood discriminatie op basis van ras, kleur, religie, geslacht of nationaliteit in openbare gelegenheden, werk en onderwijs.

Overlijden

Iemand vraagt hoe het nu gaat met haar kinderen. Twee van haar adoptiekinderen komen regelmatig voorbij in documentaires over Josephine. Zij zijn zelfs naar deze tentoonstelling geweest. Over de rest hoor je weinig, omdat zij kozen voor een leven buiten de schijnwerpers — iets wat Josephine zelf voor hen wenste. Ze wilde dat haar kinderen een gewoon beroep en een rustige, veilige plek in het leven zouden hebben.
Het is bekend dat Josephine het contact verbrak met een van haar zoons toen hij uit de kast kwam als homo. Dat lijkt tegenstrijdig, gezien haar status als queer icoon en haar inzet voor gelijkheid. Ze zou voorstander zijn van vrije relaties en ook seks hebben gehad met vrouwen.
Dit jaar is er hernieuwde aandacht voor Josephine Baker, omdat ze 50 jaar geleden overleed (1975). Zo is er de musical Josephine B. – Een leven in revue. Interessant, die wil ik wel eens zien.
In 1975 gaf ze, voor haar 50-jarig jubileum, een show in Parijs, waarin ze schitterde in prachtige met veren versierde kostuums. De recensies waren heel positief.
Een paar dagen na de première, op 12 april 1975, stierf ze op 68-jarige leeftijd in bed — vermoedelijk aan een hersenbloeding.
In 2021 werd zij als eerste zwarte vrouw bijgezet in het Parijse Panthéon, als een eerbetoon voor wat zij heeft gedaan voor Frankrijk.

Nalatenschap

We lopen de hoek om en staan weer aan het begin van de tentoonstelling. Ik ga opnieuw zitten.
Miriam vertelt dat Josephine na haar dood veel invloed heeft gehad op de cultuur. Ze werd een inspiratiebron voor talloze artiesten. Zo bracht Beyoncé een eerbetoon aan haar iconische bananenrokje. Diana Ross heeft Josephine Baker vaak genoemd als een belangrijk voorbeeld voor haar carrière. Ook Rihanna liet zich door haar inspireren. Verder heeft ze modeontwerpers geïnspireerd die met haar stijl modelijnen hebben uitgebracht.

Afronding

Mirjam wijst ons op een meer dan levensgroot portret dat direct in het oog springt wanneer je de tentoonstellingsruimte binnenkomt. Het is Josephine Baker in haar Parijse jaren. Ze draagt alleen balletschoentjes, een bananenrokje, grote ringoorbellen en zware kettingen. Haar armen houdt ze boven haar hoofd, met de handpalmen tegen elkaar.
Mirjam vraagt wat wij ervan vinden dat het museum ervoor heeft gekozen Josephine Baker zo neer te zetten, en dat juist dit portret het eerste is wat je ziet. Er ontstaat een gesprek. De meesten geven aan dat dit het beeld is waarvan mensen haar kennen. Hiermee werd ze beroemd. Ja, ze heeft veel meer gedaan, maar dat ontdek je later in de tentoonstelling. Je begint met wat mensen herkennen.
Mirjam vraagt of het anders zou zijn geweest als Josephine wit was geweest. Voor mij niet. Als zij als witte vrouw hiermee bekend was geworden, dan was dit ook het startpunt geweest. Niet iedereen is het met mij eens.
Een andere bezoeker mengt zich in het gesprek. Zijn Surinaamse vriendin was jaren geleden boos toen er opnieuw een donkere vrouw met een bananenrokje te zien was in een reclame voor Chiquita-bananen. Voor haar bevestigde dat opnieuw een stereotype beeld. Mirjam zegt dat zij denkt dat wij anders kijken naar Josephine Baker dan naar een witte vrouw.
Lindsey vraagt zich af of ons beeld anders is omdat wij de foto niet kunnen zien. Maakt dat eigenlijk uit? Het is een fragment uit een bepaalde tijd en cultuur. Dit was toen normaal. Ik vul aan dat je dit tijd- en plaatsgebondenheid noemt. Tegenwoordig zouden we dit soort foto’s niet zomaar meer maken. Hedda zegt dat het helpt als je iets van de historische context meegeeft, zodat je het beeld kunt plaatsen. Daarbij moet je benoemen dat we er nu anders naar kijken.
Mirjam vult aan dat Josephine er een gimmick van maakte. Misschien moest dat ook wel, anders was ze mogelijk nooit doorgebroken. Ik zeg dat ze het ook bewust deed, anders wandel je niet met een cheeta door Parijs.
Mirjam vraagt zich af hoe vrij Josephine hierin werkelijk was als ze naam wilde maken. Misschien moest ze wel. Ze moest mogelijk een karikatuur van zichzelf worden om beroemd te worden. De manlijke bezoeker vult aan dat zij een artieste was en dat je in dat vak de dingen uitvergroot waarmee je succes hebt. Lindsey zegt dat je je daar zelf wel comfortabel bij moet voelen.
Mirjam vertelt dat Josephines adoptiekinderen later soms oude beelden van haar zagen, maar dat Josephine dan ontkende dat zij dat was. Dat zegt misschien ook veel.
We zijn het erover eens dat het niet voor niets is dat Josephine Baker een plek heeft in het Verzetsmuseum.
We zijn iets eerder klaar dan gepland en ronden om 14.20 uur af. We bedanken Mirjam hartelijk voor haar mooie en interessante verhalen over Josephine Baker.

Wat vond ik ervan?

Ik vond het een ontzettend diverse, interessante en waardevolle rondleiding. Wat een bijzondere vrouw moet Josephine zijn geweest. Zij heeft in één leven meer meegemaakt, dan wat sommige mensen in tien levens meemaken. Vooraf wist ik weinig over haar, maar door deze tentoonstelling en de verhalen heb ik veel respect voor haar gekregen. Ik heb thuis meteen een podcastserie over haar beluisterd en een aflevering van het tv programma Andere Tijden over haar gekeken.
We hadden het geluk dat het tijdens onze rondleiding heerlijk rustig was in het museum. Dat maakt voor mij een groot verschil. Geen prikkels van andere bezoekers, geen overheersende tentoonstellingsgeluiden en geen andere afleidingen. Daardoor kon ik me volledig concentreren op het verhaal.
De gids deed het fantastisch. Het was geen eenrichtingsverkeer, maar een interactieve rondleiding waarin volop ruimte was voor vragen, gesprekken en perspectieven. De voelobjecten zorgden ervoor dat het verhaal tastbaar werd en hielden het levendig. Juist die afwisseling maakte de rondleiding zo prettig en interessant.
Ik ben benieuwd wat de volgende tijdelijke tentoonstelling in het Verzetsmuseum wordt. Ik hoop van harte dat ze daarbij opnieuw rondleidingen organiseren die toegankelijk zijn voor mensen met een visuele beperking.

Meer weten?

De tijdelijke tentoonstelling ‘Josephine Baker: Een leven vol verzet’ liep van 21 april 2025 t/m 11 januari 2026 in het Verzetsmuseum in Amsterdam. Het Verzetsmuseum biedt ook andere toegankelijke rondleidingen voor blinden en slechtzienden. Wil je meer weten over het Verzetsmuseum of wil je er zelf eens heen? Klik dan hier om naar hun website te gaan.

Nooit meer een Tikje Anders blog missen?

Volg Tikje Anders op social media en mis geen enkele blogupdate. Je vindt me op Facebook, Instagram en LinkedIn!

Wil je een seintje krijgen als er een nieuwe blogpost is? Vul dan je e-mailadres in onderaan deze pagina en klik op ‘Abonneren’ om updates rechtstreeks in je mailbox te ontvangen. Of volg Tikje Anders via de WhatsApp-community ‘Oog voor Elkaar’.