Tikje Anders

‘Ik ben in zekere zin ook blind,’ zei een kennis tegen mij. Dat vond ik intrigerend. Hij vertelde dat hij afantasie heeft. Ik kende dat niet. Onlangs hoorde ik wel van iemand die geen innerlijke stem heeft. Bijzonder hoe verschillend mensen de wereld in hun hoofd kunnen ervaren.

Testje

Een testje. Stel je een wit paard voor. Wat zie je?
De meeste mensen zullen min of meer een beeld in hun hoofd zien van dat witte paard. Misschien haarscherp, misschien alleen de contouren. Bij iemand met afantasie blijft het beeld blanco. Hij zal een wit paard waarschijnlijk wel kunnen omschrijven, het concept kunnen uitleggen en feiten kunnen opnoemen. Een paard heeft een kop, vier poten en een lange staart en Sinterklaas rijdt op een wit paard. Maar mensen met afantasie zien dus geen intern beeld van dat witte paard.

Aphantasia

Afantasie is geen ziekte of stoornis, maar het brein van mensen met afantasie werkt net even anders. In het Engels heet het aphantasia. Dat vind ik mooier klinken. Aphantasia komt uit het oud Grieks en betekent iets als ‘zonder waarneming’.
Mensen met aphantasia hebben weinig tot geen visuele verbeelding. Er zijn grote verschillen. Sommige mensen met aphantasia hebben helemaal geen visuele beelden, terwijl anderen wel iets kunnen zien, maar heel vaag of zonder details. Sommige mensen kunnen hun partner, auto of huiskamer niet visualiseren.
Af en toe gaat dit gepaard met het niet kunnen oproepen van andere zintuiglijke ervaringen. Mijn kennis kan bijvoorbeeld naast beeld ook geen geluiden, smaak, tast of geuren in zijn hoofd terughalen. Dit maakt dat hij ook geen liedjes kan onthouden.

Camera

Hij legde mij uit dat hij mij kan zien als ik tegenover hem zit, maar dat zijn brein geen beeld van mij bewaart zodra hij wegkijkt. Ik vergeleek het met een camera. Hij kan mij zien door de lens, maar zodra hij wegkijkt, blijft er geen foto van mij in zijn hoofd bewaard. Wat wel blijft hangen, is als het ware de metadata: informatie over wat hij heeft gezien. Het is als het ware een beeldbeschrijving zoals ik ze graag als blinde krijg. Hij kan bijvoorbeeld onthouden hoe groot iemand is of welke kleur haar iemand heeft.\

Beeldbeschrijving

Tijdens ons gesprek viel me op dat hij beelden heel goed kan omschrijven. Dat vind ik bijzonder voor iemand die die beelden niet in zijn hoofd kan bewaren. Misschien is het juist omdat hij niet op een beeld kan terugvallen en zet zijn brein wat hij ziet daarom automatisch om in informatie. In plaats van een beeld van Debby onthoudt hij bijvoorbeeld: Debby is zo lang, heeft donker haar en brede heupen.
Ik vind het fascinerend dat twee mensen naar hetzelfde kijken, maar dat hun brein daar vervolgens iets totaal anders mee doet.

Herinneringen

Door het ontbreken van visuele beelden kunnen mensen met aphantasia ook moeite hebben met het oproepen van persoonlijke herinneringen. Herinneringen kunnen daardoor minder levendig aanvoelen. Dat betekent niet dat ze niets onthouden of geen herinneringen hebben, maar de herinnering heeft minder het karakter van een filmpje of foto die opnieuw wordt afgespeeld. Zij onthouden de meta-data van die herinnering.

Wetenschappelijke verklaring

Ik wilde begrijpen wat er dan in het brein gebeurt. Hoe kan iemand iets wél zien, maar het daarna niet opnieuw als beeld voor zich halen? Een artikel op Psychologie Magazine gaf me meer duidelijkheid. Als we iets zien, wordt die informatie o.a. verwerkt in gebieden van de hersenen die betrokken zijn bij visuele waarneming. Wanneer we ons later iets proberen voor te stellen, maken we opnieuw gebruik van een aantal van die gebieden. Bij mensen met aphantasia lijkt de samenwerking tussen hersengebieden die betrokken zijn bij waarneming, geheugen en verbeelding anders te verlopen. Daardoor lukt het minder goed om een visueel beeld bewust voor de geest te halen.
Dat betekent overigens niet dat mensen met aphantasia minder goed kunnen zien of minder goed kunnen onthouden. Het verschil zit vooral in de manier waarop informatie later opnieuw kan worden voorgesteld.
Dit kan praktische gevolgen hebben. Zo hebben sommige mensen met aphantasia moeite met navigeren, omdat ze herkenningspunten niet voor zich kunnen halen wanneer ze die niet meer daadwerkelijk zien.

Schaal

Aphantasia kun je zien als één kant van een schaal. Aan het andere uiterste staat hyperfantasie. Mensen met hyperfantasie hebben juist een extreem levendige verbeelding. Zij zien dat witte paard haarscherp voor zich. Met kleur, details en schaduwen. Bijna alsof het echt voor ze staat.
De meeste mensen zitten ergens tussen die twee uitersten in. Ze kunnen bijvoorbeeld wel een paard voor zich zien, maar niet ieder detail. Misschien zie je alleen de vorm, de kleur en een paar kenmerken.

Aphantasia en blindheid

Ik vind aphantasia bijzonder en ik vraag me af hoe lastig het wordt als je daarnaast ook een visuele beperking hebt. Een vriendin van mij is blind en heeft een slechte oriëntatie. Als je kunt zien, kun je tenminste nog gebruikmaken van herkenningspunten in je omgeving. Maar wat als je niet kunt zien én je die omgeving ook niet als beeld in je hoofd kunt oproepen?
Hierdoor realiseer ik me weer hoe sterk mijn eigen voorstellingsvermogen is.
Ik denk niet dat ik hyperfantasie heb, maar ik zit waarschijnlijk wel ver aan die kant van de schaal. Ik ben ondanks dat ik nu blind ben een beelddenker. Als ik een boek lees, zie ik wat ik lees in beeld voor me. Van personages, ruimtes, landschappen en handelingen maakt mijn brein een film. Ook tijdens het studeren vroeger werden dingen die ik las opgeslagen in beelden. Niet alleen het beeld van wat ik las, maar ook waar ik het las. Ik heb regelmatig tijdens een tentamen gedacht: ‘Oh, dat las ik toen in de trein toen die irritante man tegenover mij zat.’ Aan de hand daarvan kwam de juiste informatie om de vraag te beantwoorden bovendrijven.
Voor ik blind werd, was ik slechtziend. Ik weet dus hoe kleuren, vormen en objecten eruitzien. Ik stel me mijn omgeving en dingen die ik met mijn zintuigen ervaar voor in beelden. Ik weet natuurlijk niet of die beelden overeenkomen met de werkelijkheid. Misschien maakt mijn brein er iets heel anders van. Ook dromen gaat bij mij in beelden.

En jij?

Waar zit jij op deze schaal? Plaats jouw reactie hieronder.

Nooit meer een Tikje Anders blog missen?

Volg Tikje Anders op social media en mis geen enkele blogupdate. Je vindt me op Facebook, Instagram en LinkedIn!

Wil je een seintje krijgen als er een nieuwe blogpost is? Vul dan je e-mailadres in onderaan deze pagina en klik op ‘Abonneren’ om updates rechtstreeks in je mailbox te ontvangen. Of volg Tikje Anders via de WhatsApp-community ‘Oog voor Elkaar’.